zobacz: www.hrubieszow.info


1 DAWNA CERKIEW
Dawna CERKIEW gr-kat. p. w. Narodzenia Pana Jezusa, obecnie kościół par. p. w. Matki Boskiej Łaskawej (fig 36). Parafia gr-kat wzmiankowana od 1640. Obecna cerkiew wzniesiona 1801 na miejscu poprzedniej drewnianej, zamieniona ok. 1870 prawosławną, rekoncyliowana 1919, parafia od 1920, odnawiana w. XX. Orientowana. Drewniana, konstrukcji zrębowej, oszalowana. Trójdzielna: prezbiterium prostokątne zamknięte trójbocznie, szersza, kwadratowa nawa i prostokątny równej szerokości z prezbiterium babiniec. Przy prezbiterium od pn. czworoboczna zakrystia. Nad nawą ośmiopołaciowa kopuła z latarnią wspartą na ośmiobocznym tamburze. Wewnątrz w nawie ośmiopolowe, pozorne sklepienie kopulaste, w prezbiterium pozorne sklepienie kolebkowe, w pozostałych pomieszczeniach strop. Łuk tęczowy oraz arkada między nawą i babińcem półkoliste. Zewnątrz w dolnej części, z wyjątkiem zakrystii, wydatny okap wsparty na występujących belkach zrębu. Kopuła dwuspadowe dachy nad prezbiterium i babińcem oraz pulpitowy dach nad zakrystia, kryte blacha, dach okapowy pobity gontem. – Trzy ołtarze o cechach klasycystycznych w. XIX, w głównym krucyfiks i scena Ostatniej Wieczerzy na antepedium, z tegoż okresu. Ambona zestawiona z części ikonostasu w. XIX. Feretrony pocerkiewne: 1 w ramach rokokowych z obrazami Matki Boskiej i Chrystusa zapewne pocz. w. XIX; 2. z obrazami Hołdu Trzech Króli i św. Anny Z Matką Boską 1. poł. w. XIX.

1 DZWONNICA
Dzwonnica. Wzniesiona zapewne współcześnie z cerkwią odnawiana w. XIX. Drewniana, konstrukcji słupowo – ramowej, oszalowana. Dwukondygnacjowa góra ośmioboczna; między kondygnacjami daszek okapowy. Dach ośmiopołaciowy, kopulasty oraz daszek okapowy, pobite gontem.

2 NIEZNANY ZAMEK W SZPIKOŁOSACH

NIEZNANY ZAMEK W SZPIKOŁOSACH

Szpikołosy dawniej nazywane Szpikłosami, to dziś niewielka miejscowość położona na terenie Grzedy Horodelskiej, około 8 km w lini prostej na północny wschud od Hrubieszowa. Niedawno moją uwagę wzbudziła informacja o miejscowości, zacytowana na podstawie przekazu archiwalnego przez I. Rolską- Boruch w pracy na temat siedzib szlacheckich i magnackich na ziemiach dawnej Lubelszczyzny w okresie od 1500 do 1700 roku1. Informacja była na tyle ciekawa ze postanowiłam sięgnąć do źródła pierwotnego. Mianowicie w zbiorach Archiwum Ordynacji Zamojskiej w Lublinie znajduje się po datą 1629 rok zapis o nieznanym dotąd założeniu obronnym w Szpikołosach, który nazwano „zamkiem”2. Obwód obronny zamku miał kształt czworokąta, był „z dwóch stron otoczony parkanem a ze dwu stron woda oblała”. Do zamku prowadziły: most i „brama dębowa z prostych dębów robiona, w niej izdebka dla straży”. Do obrony służyły trzy baszty – jedna wówczas w bardzo złym stanie, a druga całkowicie zniszczona. Usytuowane były po dwu stronach bramy wjazdowej, na narożach ogrodzenia. Wewnątrz obwodu zamkowego, po lewej stronie, stała „komora rąbiana bez wirchu”, a obok tej komory dwie stajnie naprzeciwko siebie. Oddzielny budynek mieszkalny, określony także jako zamek, posiadał „świetlicę wielką, sienie z piekarnią i komórkę, w jednej sieni kuchnię, piwnicę z drzewa”. Zapis źródłowy informuje ponadto, że „za stawem, na przeciwko zamku stał folwark”. W 1629 roku, podobnie jak zamek, był także w złym stanie. Jego zasadniczą część stanowił dwór folwarczny, zbudowany na planie prostokąta, dwudzielny, składający się z izby i podpiwniczonej komory. Jak zatem wynika z opisu mamy tu do czynienia z ewidentnym przykładem założenia obronno – rezydencjonalnym. Warownię otoczono wypełnioną wodą fosą, parkanem, wałem i trzema basztami. Dostępu do wnętrza zamku broniła dębowa brama, zapewne z nadbudową, zwana izbicą. Brama posiadała izbę dla straży. Wewnątrz założenia obronnego, obok zabudowy gospodarczej, stał obiekt mieszkalny, najpewniej murowany, dwukondygnacyjny, z dolna kondygnacją zapewne dwudzielną, natomiast górną jednoprzestrzenną. W dolnej kondygnacji znajdowały się: sień z kuchnią piekarnia i komora, górną kondygnację zajmowała duża izba reprezentacyjna, zwana świetlicą. O tym że była to budowla dwukondygnacyjna, świadczą analogiczne opisy archiwalne XVI- i XVII- wiecznych dworów ziemi chełmskie. I tak m.in. w zamku w Orłowie Murowanym główna siedziba mieszkalna, zbudowana z kamienia wapiennego i cegły, dwudzielna w przyziemiu, miała jednoprzestrzenne pietro3.Najpewnij podobne rozwiązanie zastosowano w zamku w Rachaniach4. W zamku Gorajskich w Goraju znajdował się dom wieżowy o dwudzielnym przyziemiu i jednoprzestrzennym pietrze5. W Suchodołach należących Suchodolskich powstała w pierwszej połowie XVI wieku dwukondygnacyjna wieża mieszkalna, zwana kamienicą, wzniesiona z kamienia wapiennego uzupełnionego cegłą. Zgodnie z ówczesnym planem wieży mieszkalnej, w przyziemiu znalazły się sklepione izby gospodarcze, natomiast górna, reprezentacyjna kondygnacja, mieściła jedną wielką izbę. Obok głównej siedziby staną w pobliżu parterowy murowany dwór zwany gospodarskim, z kuchnią dworską w sieni, obok z izbą białą i piekarnią6. Trudny do określenia jest czas budowy interesującego nas założenia w Szpikołosach. Wiadomo na podstawie cytowanego zapisu archiwalnego, że w 1629 roku właścicielem zamku był Zamojski (najpewniej Tomasz), być może jako starosta hrubieszowski. Zamek i położony obok niego folwark znajdowały się w owym czasie w złym stanie technicznym. Zamoyski zatem nie mógł wystawić budowli. Powstała wcześniej, może nawet przy końcu XV wieku, jak sugeruje I. Rolska – Boruch7. Najpewniej zbudowano ją w XVI stuleciu. Na takie datowanie wskazują przytoczone przykłady analogicznych założeń obronnych. Ważnym faktem przy określeniu czasu budowy zamku w Szpikołosach jest brak informacji na jego temat w lustracji z lat 1564-65, w której dość szczegółowo wymieniono założenia obronne województwa bełskiego, w tym z okolic Hrubieszowa8. Jeśli uznamy, że zamek jeszcze wówczas nie istniał, czas jego budowy w związku z tym przesunięty zostaje na okres po 1564-65 roku. Nieznany ze źródeł jest fundator założenia. Informacje historyczne milczą bowiem na ten temat. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1400 roku, kiedy król Władysław Jgiełło uposażając parafię w Hrubieszowie, nadał jej dziesięcinę z folwarku w Szpikołóosach9. Szpikołosy były wsią królewską, dzierżawioną przez starostów hrubieszowskich aż do XVIII wieku10. Zatem szpikołoski zamek musiał powstać z fundacji jednego z nich. Co prawda w 1470 roku Mikołaj Zbrozek z Żernik, wojski bełski, otrzymał królewski zapis na Szpikołosach, ale był on juz w tym czasie właścicielem dwu innych wsi oraz siedziby rodowej w Żernikach11. Mało jest prawdopodobne, aby wystawił murowany dwór w Szpikołosach. Na uwagę zasługuje fakt, że w XVI wieku starostami hrubieszowskimi byli przedstawiciele jednego z najzamożniejszych rodów ówczesnej Rzeczpospolitej – Tęczyńscy: w latach 1519-36 Andrzej Tęczyński, wojewoda sandomierski; w latach 1536-1541 Jan Tęczyński, wojewoda ruski, natomiast w latach 1569-1588 Andrzej Tęczyński, kasztelan bełski12. Jak wiadomo mecenat i działalność budowlana Tęczyńskich w XVI wieku były szeroko rozwinięte. Wymienić tu należy przeprowadzenie w tym czasie z ich inicjatywy m.in. zakrojone na szeroka skale prace budowlane na terenie zamków prywatnych w Kraśniku, Kryłowie, Terebiniu. Co prawda mniej interesowały ich dzierżawione dobra królewskie, niemniej jednak Szpikołosy mogły stanowić wyjątek. Wydaje się prawdopodobne, jeśli porównamy formy budowlane w dobrach Tęczyńskich. Mianowicie dwór wieżowy w Szpikołosach wykazuje dużo podobieństw do budowli mieszkalnej zamku kraśnickiego, na którym najpewniej był wzorowany, w nieco tylko skromniejszej formie. Oba obiekty powstały na planie czworoboku, były podpiwniczone, dwukondygnacyjne. Odpowiednikiem reprezentacyjnej Sali na piętrze zamku kraśnickieg, zwanej „aulą”13, była na zamku w Szpikołosach „wielka świetlica”. W obu przypadkach mamy zatem do czynienia z siedzibami mieszkalnymi w postaci tzw. dworów wieżowych. Jeśli przyjmiemy, że budowa zamku miała miejsce po 1564-65 roku, jego jego fundatorem mógł być Andrzej Teczyński, który urząd starosty hrubieszowskiego otrzymał w 1569 roku. Zamek w Szpikołosach mógł pełnić dla Tęczyńskich podobną funkcję jak Kryłów czy Terebiń – obrony przed nieprzyjacielem ich dworu na wschodnich terenach Rzeczpospolitej. Jak wynika z cytowanego dokumentu ze zbiorów Ordynacji Zamojskiej, w 1629 roku warownia szpikołoska nie była juz w dobrym stanie technicznym. Trudno powiedzieć, czy podjęto prace naprawcze. Zapewne stopniowo popadała w ruinę aż do całkowitej rozbiórki. Do upadku mógł się przyczynić okres wojen połowy XVII wieku. Przy końcu XVIII wieku, jak wynika z mapy F. von Miega, zabudowania w obrębie zamku juz nie istniały. Zachował się tylko czworokątny, zbliżony do kwadratu zarys wałów ziemnych z czterema basztami w narożach14. Z wymienionego przekazu kartograficznego wynika, że zamek zlokalizowany był na wschód od zwartej zabudowy wsi, około 100 metrów na południowy zachód od kościoła. Z czasem rozmyły się i zatarły zarysy fortyfikacji, niszczone erozją i pracami rolnymi. Obecnie na powierzchni brak jest jakichkolwiek śladów założenia. W związku z tym, już od archeologów należy zadanie jego pewnego zlokalizowania i w miarę możliwości rozpoznia.

Ewa Prusicka-Kołcon.

Przypisy:

1 IRolska – Boruch, Siedziby i szlacheckie i magnackie na ziemiach zwanych Lubelszczyzną 1500-1700, Lublin 1999, s. 284-285
2 APL, AOZ, sygn. 15, k. 56
3 APL, KGK, sygn.19748, k. 301v, 328 (1608)
4 Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VIII: Województwo lubelskie, z.17: Tomaszów Lubelski i okolice, red. J Łoziński, B.Wolff-Łozińska, Warszawa1980, s.49
5 APL, AOZ, sygn. 9, k. 1 (1615)
6 IRolska – Boruch, „Domy polskie” na Lubelszczyźnie od późnego gotyku do wczesnego baroku, Lublin 2003, s.71-72
7 IRolska – Boruch, 1999, op., s. 285
8 Lustracja województwa ruskiego, podolskiego i bełskiego 1564-65, cz. 1, wyd. K. Chłopowski i H. Żytkiewicz, Warszawa-Łudź 1992
9 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, wypisy, s. 383
10 W. Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin-Zamość 1993, s. 112
11 A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo bełskie od Schyłku XIV wieku, Warszawa 1993, s. 333
12 W. Bondyra, op. cit., s. 174
13 I. Rolska-Boruch 2003, op.cit., s. 63
14 F. von Mieg, Karte des Konigsreich Galizien und Lodomerien 1:28800, r.1779-1782, oryg. w Krigsarchiv w Wiedniu, rps B. IX a. 390, mikrofilm w Bibliotece Narodowej



** LITERATURA, ŹRÓDŁA:
1. KATALOG ZABYTKÓW SZTUKI W POLSCE tom VIII Województwo lubelskie pod tredakcją Ryszrda Brykowskiego zeszyt 6 powiat hrubieszowski
2. ZAMOJSKI KWARTALNIK KULTURALNY nr3-4 (80-81) 2004 Wydawca: Zamojski Dom Kultury w Zamościu