SZPIKOŁOSY, gm. Hrubieszów, pow. Hrubieszów
Wieś położona we wschodniej części gminy Hrubieszów, w obrębie Grzędy
Horodelskiej. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1400, kiedy
Władysław Jagiełło uposażając parafię w Hrubieszowie nadał jej dziesięcinę z
folwarku w Szpikołosach (SGKP, wpisy, s.383). W latach1437-1455 notowany był
Dymitr Kirdej ze Szpikołos (A. Boniecki, t. X, s. 45). W 1470 roku Mikołaj
Zbrozek z Żernik otrzymał królewski zapis na Szpikołosach (A. Janeczek 1993,
s.333), natomiast Jabłonowski podaje, że Szpikołosy w 1472 roku należały do
Kirdeja, zapewne Hryćka (A. Jabłonowski 1903, s. 298). Rejestr poborowy z 1531
notował we wsi 4 łany użytków i cerkiew. W 1578 roku Szpikołosy należały do
starostwa hrubieszowskiego, którego starostą był Andrzej Tęczyński, wojewoda
bełski. Wieś liczyła wtedy 15 i ½ łana użytków, 18 zagrodników z ziemią, 1
szewca, 5 komorników 1 włóczęgę i cerkiew (A. Jabłonowski 1902, s.230, 252).
Według lustracji w 1627 roku mieszkało we wsi 21 kmieci i 30 zagrodników,
natomiast w 1665 roku tylko 18 komorników (E. i K. Arłamowscy, W. Kaput 1976, s.
289). W 1629 roku notowano w Szpikołosach zamek dwukondygnacjowy, z dolną
kondygnacją dwudzielną (?) i górną jednoprzestrzenną. W dolnej kondygnacji była
sień z kuchnią piekarnia i komora. W górnej zaś znajdowała się wielka świetlica.
Wokół zamku były trzy baszty, parkan, izbice i brama dębowa z izbą dla straży.
Zamek otoczony był rowem i wodą. Został on wybudowany zapewne w końcu XV lub na
początku XVI wieku, a zniszczony w roku 1629, kiedy wieś była w posiadaniu
Zamojskich [być może jako starostów hrubieszowskich]. W 1629 roku istniał we wsi
dwór folwarczny, na planie prostokąta, z izbą i komorą podpiwniczoną (I. Rolska
– Boruch 1999, s. 284-285). Elementy obronne zamku w postaci czworobocznego
narysu obwarowań z czterema bastejami widoczne są jeszcze na mapie Miega z lat
1779-1782. W 1658 roku wójtostwo w Szpikołosach otrzymał Wojciech Zieliński,
żonaty z Anną Solimowa, a jego poprzednikiem był Michał Dłotowski, miecznik
bełski. W 1627 roku 1 łan ze dworem należał do wójta, który posiadał także 9
kmieci na ćwierćłankach i 6 zagrodników, natomiast w 1665 roku było tylko dwóch
kmieci osiadłych na jednym ćwierćłanku, 8 komorników, staw i sadzawka (E. i K.
Arłamowscy, W. Kaput 1976, s. 293-294). Pierwsza wzmianka o cerkwi w
Szpikołosach pochodzi z roku 1531. Wymieniają ją także źródła z XVI i pocz. XVII
wieku (A. Gil 1999, s. 235). Następną cerkiew wybudowano przed 1640 rokiem. W
1760 roku istniała tu drewniana cerkiew parafialna p.w. Narodzenia Pańskiego,
która należała do dekanatu horodelskiego diecezji chełmskiej. Od 1792 roku
cerkiew należała do parafii w Dyakonowie (W. Kłobuk 1998, s. 299; W. Bondyra
1993, s. 112). W 1801 roku pobudowano w Szpikołosach kolejną cerkiew drewnianą
p.w. Narodzenia Pana Jezusa, która istnieje do dziś. Jest to świątynia
orientowana, o konstrukcji zrębowej, oszalowana trójdzielna: z prezbiterium
prostokątnym zamkniętym trójbocznie, szerszą nawą założoną na kwadracie oraz
prostokątnym babińcem jednakowej szerokości z prezbiterium. W 1919 cerkiew
rekoncyliowano na kościół a w 1920 powołano tu parafię rzymskokatolicką p.w.
Matki Boskiej Łaskawej (T. Augustynek, A. Otrębska, J. Teodorowicz – Czerpińska
1977 g, s.1). Pierwotnie przy cerkwi istniał cmentarz grzebalny, a w XIX wieku
założono go poza zabudową wsi. W 1920 roku obok cmentarza obrządku wschodniego
założono także rzymskokatolicki. We wsi znajduje się także cmentarz wojenny
żołnierzy rosyjskich i austriackich poległych w czasie I wojny światowej (D.
Kowałko 1994, s. 78-79). W 1716 roku pożar strawił wójtostwo w Szpikołosach.
Wówczas wraz z zabudowaniami spłonęło zborze i inwentarz (APL, Ks. GHor., nr 53,
s. 76). Kolejny kataklizm dotknął wieś w 1751 roku, kiedy zniszczono młyn wraz z
groblą (APL, Ks.GHor., nr 47, s. 477). W 1764 roku wójtostwo w Szpikołosach
uzyskał Leon Wyżga, pisarz ziemski buski (APL, Ks.GHor., nr 4, s.599-600).
Królewska część pozostała w starostwie hrubieszowskim do 1799 roku, kiedy rząd
austriacki zamienił starostwo z Ignacym Cetnerem, wojewodą bełskim w zamian za
jego dobra solne. W 1800 roku ks. Stanisław Staszic odkupił dobra za 700 tys. zł
od Cetnera, a 11 kwietnia 1816 roku zawarł z chłopami kontrakt, mocą którego
uwolnił ich od pańszczyzny i wydzierżawił ziemię w ramach utworzonego przez
siebie Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego. W 1822 roku Stanisław Staszic
dokonał zamianę kontraktu na wieczystą darowiznę uwłaszczając w ten sposób
chłopów w TRH. Towarzystwo składało się obok części Szpikołos z wójtostwa
hrubieszowskiego i 7 okolicznych wsi, a jego siedziba mieściła się w Dziekanowie.
Towarzystwo to przetrwało do 1945. Przed rokiem 1804 część szlachecka wsi
należała do Jana Alojzego Gientowta, od którego w tym roku za sumę 50 tys złp
kupili ją Julian i Zofia z Głogowskich Białoskórscy. Po śmierci właścicieli
dobra te na publicznej licytacji w 1830 roku za sumę 83600 złp nabył Krzysztof
Grothus, po raz pierwszy żonaty z Emilią z Białostockich i w 1852 dobra te z
wyjątkiem 100 mórg sprzedał za 26 tys. rubli Towarzystwu Rolniczemu
Hrubieszowskiemu. Owe 100 mórg wraz z dworem i wiatrakiem otrzymała druga żona
Krzysztofa – Augusta z Krasickich Grothusowa, po której w roku 1886
odziedziczyły córki: Stanisława i Helena Grothus oraz synowa Waleria z
Janowskich Grothus, zona Gustawa (APZ, Akta hipoteki Szpikołosy). W roku 1822
część wsi należąca do TRH liczyła 40 domów natomiast w 1864 w całej wsi były 93
domy i 1305 mórg ziemi (H. Brodowska 1956, s. 74 i 76). Spis z 1827 roku notował
wieś w powiecie hrubieszowskim i parafii Horodło. Liczyła w jednej części 22
domy i 146 mieszkańców, natomiast w drugiej części należącej do TRH i parafii
Hrubieszów – 47 domów i 225 mieszkańców. (Tabella...., t. II, s. 225). W 1845
roku istniały tu dwie karczmy: jedna w części TRH, druga w części Białostockich,
które uzyskały patent na dalsze prowadzenie wyszynku alkoholu (DzUGL, 1845 r.,
s. 391). W 1841 roku dobra szlacheckie Szpikołosy złożone z folwarków w
Szpikołosach i Białoskórach liczyły 1019 mórg ziemi (SGKP, wypisy, s. 383). W
1866 wybudowano z funduszy TRH we wsi szkołę (H. Brodowska 1956, s.189). Przed
1915 rokiem istniała tu 1-klasowa szkoła początkowa (H. Smalej 2003, s. 21).
Według spisu z 1921 wieś razem z folwarkiem liczyła 112 domów (2 niezamieszkałe)
i 683 mieszkańców, w tym 207 Ukraińców i 85 Żydów (Skorowidz...., t. IV, s. 30).
W 1929 roku Józef Bieńkiewicz posiadał w Szpikołosach 56 ha ziemi, natomiast
kaszarnia należała do Szwarca (Ks. Adr. 1929, s. 599). W czerwcu 1944 roku
policja ukraińska zastrzeliła we wsi 5 osób (Biuletyn GKBZHwP, t. IX, s. 189).
LEKSYKON HISTORYCZNY MIEJSCOWOSCI DAWNEGO WOJEWÓDZTWA ZAMOJSKIEGO
- JÓZEF NIEDŹWIEDŹ
